De keerzijde van een 'pretpil'
"Als je middelen gaat slikken die door boeven met een minimum aan chemische kennis in een garage in elkaar gedraaid zijn, dan moet je niet verbaasd zijn als daar schade van komt", zegt prof. dr. A. Cohen, directeur van het Leidse Centre for Human Drug Research (CHDR). Onlangs werd het verslag openbaar van een onderzoek dat het CHDR verrichtte naar de gevolgen van het gebruik van XTC-pillen. Zware gebruikers blijken aantoonbare schade te hebben aan hun geheugen. Bovendien zijn er afwijkingen in de hersenen aangetoond, die erop wijzen dat de XTC-gebruiker in de toekomst sneller last krijgen van depressies, angsten en andere problemen.
door PIETER VAN MEGCHELEN
Onderzoekers die zich bezighouden met drugs richten zich vaak op de verslavingsaspecten en de acute gevolgen. Die korte termijn gevolgen zijn van XTC dan ook goed bekend. Gevaarlijke bijwerkingen zijn onder meer oververhitting en afbraak van spierweefsel. Bij overdosering kunnen ook hartproblemen ontstaan, soms met dodelijke afloop. Over de gevolgen op lange termijn van XTC-gebruik is echter nog veel minder duidelijkheid. Het lijkt erop dat XTC, anders dan bijvoorbeeld opiaten zoals heroïne, tot duurzame schade leidt. Wie zuivere heroïne gebruikt, loopt een forse kans om verslaafd te raken en kan bij overdosering een ademstilstand krijgen, maar zelfs langdurig hero∩negebruik leidt niet tot onomkeerbare schade in de hersenen. Bij XTC ligt dat anders. Uit dierproeven werd al jaren geleden duidelijk dat MDMA (3, 4 methyleendioxymetamfetamine, de werkzame stof in 'echte' XTC-tabletten) hersenbeschadigingen veroorzaakt. Hersencellen worden zichtbaar aangetast en herstellen maar ten dele. Met name de hersencellen die de signaalstof serotonine gebruiken voor de prikkeloverdracht, worden door MDMA beschadigd, zelfs al na een enkele dosering.Gegevens over de mens zijn echter schaars. Vandaar dat minister Borst van Volksgezondheid het CHDR opdracht gaf om deze gevolgen op langere termijn in kaart te brengen.
Rave party
Het CHDR is gespecialiseerd in onderzoek naar de effecten van chemische stoffen op de mens. In het algemeen worden deze stoffen geproduceerd door farmaceutische bedrijven, die zeer strenge kwaliteitseisen hanteren. Het is dus precies bekend, welke stoffen een tablet bevat en wat de effecten van die stoffen zijn op cellen en proefdieren. Pas dan kan overwogen worden om de veiligheid van een middel bij vrijwilligers te testen. XTC-pillen worden onder heel andere omstandigheden gemaakt. Hun samenstelling wisselt sterkt. Bovendien is van de meest voorkomende componenten bekend dat zij in proefdieren schade veroorzaken. Kortom, XTC-pillen zijn niet te vergelijken met de pillen die men normaal in het CHDR op menselijke vrijwilligers test. Het zou ethisch niet aanvaardbaar zijn om bij wijze van proef mensen aan XTC bloot te stellen, ook al zouden de vrijwilligers hier graag aan meedoen. Voor het onderzoek was men aangewezen op mensen die in hun vrije tijd de illegale pillen tot zich nemen.
De onderzoekers zijn dan ook begonnen met het werven van vrijwilligers uit het circuit van mensen die regelmatig zogeheten rave parties bezoeken. "Ik ben eens gaan kijken bij zo'n party. Dan heb je echt het gevoel dat je op een andere planeet loopt. Het was een gabberfeest, dus bijna iedereen zag er hetzelfde uit; kaal hoofd, trainingspak - fascinerend was het, dat wel. Wij werden een beetje vreemd aangekeken, maar verder gewoon met rust gelaten", vertelde onderzoeker dr. R.J. Verkes, psychiater, bij aanvang van het onderzoek. De onderzoekers lieten op dergelijke feesten felgekleurde 'flyers' verspreiden waarin de feestgangers werden opgeroepen om zich als vrijwilliger te melden. Ook werden advertenties geplaatst in een tijdschrift dat veel gelezen wordt door bezoekers van houseparties. Dit leidde tot een kleine driehonderd aanmeldingen, waaruit de uiteindelijke groep van 62 mannelijke vrijwilligers geselecteerd werd.
Controlegroep
De vrijwilligers werden ingedeeld in drie groepen van twintig jonge mannen. Een groep bestond uit jongens die wel rave parties bezoeken, maar nooit XTC gebruikt hadden. De tweede groep bestond uit matige gebruikers (12 tot 48 maal XTC-gebruik in de afgelopen twee jaar) en de derde groep uit zware gebruikers (48 of meer malen XTC gebruik in de afgelopen twee jaar). De vergelijking tussen deze groepen leverde een schat aan informatie op over de gevolgen van XTC-gebruik en de invloed van de hoeveelheid pillen die iemand in zijn leven tot zich neemt.
Om te beginnen werden de drie groepen in kaart gebracht om te zien of zij vergelijkbaar waren. Dit bleek het geval te zijn, al waren er in de groep van zware gebruikers iets meer mannen die in hun jeugd gedragsproblemen hadden gehad. Ook was hun opleiding gemiddeld iets lager dan in de andere groepen. Het feit dat de controlegroep van niet-gebruikers uit dezelfde 'scene' afkomstig was als de gebruikers maakt deze studie betrouwbaarder dan andere onderzoeken naar XTC die in het buitenland werden gedaan. Daar werden vaak scholieren en studenten als controlegroep gebruikt. Het is dan nog moeilijker om vast te stellen of eventuele verschillen tussen gebruikers en niet-gebruikers het gevolg zijn van XTC-gebruik of dat het gaat om verschillen die al bestonden voordat iemand pillen ging slikken.
Geheugen
Het onderzoek bestond vervolgens uit twee gedeelten. Allereerst werden de drie groepen vrijwilligers onderworpen aan een serie psychiatrische en neuropsychologische tests. Die neuropsychologische tests meten onder meer het vermogen om een reeks getallen goed te onthouden en opnieuw weer te geven. Daaruit kwamen al sterke aanwijzingen naar voren voor (duurzame) veranderingen in de hersenen als gevolg van XTC-gebruik. Zware gebruikers blijken meer moeite te hebben met de geheugentests dan matige gebruikers. Matige gebruikers hebben weer een aantoonbaar slechter geheugen dan niet-gebruikers. Kortom: hoe meer XTC men gebruikt, des te groter is de schade aan het vermogen om iets in het geheugen op te slaan. Het is niet helemaal uit te sluiten dat bij deze eerste tests nog na-effecten optraden van recent gebruik van XTC of andere drugs. Uit het onderzoek blijkt echter dat in de meeste gevallen het meest recente XTC-gebruik enkele dagen of weken geleden had plaatsgevonden. XTC wordt vrij snel afgebroken, dus het lijkt erop dat de schade aan het geheugen in elk geval langere tijd aanhoudt. Of er echt sprake is van onherstelbare schade, is nog niet te zeggen. "De schade aan het geheugen is niet zo ernstig als bij sommige neurologische ziekten, maar toch wel zo duidelijk dat het zorgwekkend is. Je vraagt je af hoe het verder gaat met die mensen. Ik ben niet verbaasd als we over vijftien jaar ineens met een nieuw soort dementie te maken krijgen, die het gevolg is van het gebruik van XTC", aldus Cohen.
Het psychiatrisch onderzoek bracht aan het licht dat er een verband bestaat tussen XTC-gebruik en stemmingsstoornissen. Gebruikers scoorden hoger op de vragenlijsten die depressie en angst in kaart brengen. "Het gaat hierbij om relatief kleine, maar statistisch significante verschillen. Angst, depressie en het omgaan met destructieve impulsen zijn zaken waarbij het serotonine-systeem in de hersenen betrokken is. Deze bevinding wijst dus in de richting dat er 'iets' niet in orde is het met serotonine-systeem", zegt Cohen.
Stemmingsstoornissen
Het tweede gedeelte van het onderzoek was geheel gericht op de effecten van XTC op het serotonine-systeem in de hersenen. XTC werkt met name op dit systeem en het is hier dat in dierproeven aantoonbare hersenschade werd aangetroffen. Om de reservecapaciteit van het serotoninesysteem goed in kaart te brengen zou men een proefpersoon eigenlijk in een situatie van zeer ernstige stress moeten brengen. Bij mensen die van nature een minder stevig ontwikkeld serotoninesysteem in de hersenen hebben, ontstaat dan gemakkelijker een depres
sie of een angststoornis, zo luidt de gangbare opvatting in de psychiatrie. Uiteraard is het niet ethisch om proefpersonen een depressie in te jagen. Vandaar dat gebruik gemaakt werd van een farmacologische prikkel die op een indirecte manier het serotonine-systeem 'doormeet'.
In het CHDR werd dit geheel volgens de regelen der kunst gedaan. Alle proefpersonen werd gevraagd om gedurende een week voor deze meting geen XTC of andere geestveranderende middelen te gebruiken. Voorafgaand aan de meting werd dit via de urine gecontroleerd. De helft van de proefpersonen kreeg het middel DFF (dexflenfuramine) dat het serotonine-systeem stimuleert, de andere helft kreeg een placebo ('nepmiddel'). Bij een volgende meting werd dit omgekeerd ('crossover'). Toediening van DFF leidt bij een intact serotonine-systeem tot een stijging in de aanmaak van twee hormonen: het bijnierschorshormoon cortisol en het hormoon prolactine dat door de hypofyse in de schedel wordt aangemaakt. Als er iets niet in orde is met het serotonine-systeem, blijkt dat uit een afgenomen reactie op het middel.
In het CHDR-onderzoek bleek dat met name de productie van cortisol onder invloed van DFF merkbaar lager is bij mannen die XTC gebruiken. Dit effect is sterker naarmate men meer gebruikt. En er kwam een duidelijk verschil uit tussen DFF en de placebo. Kortom: de objectieve test van het serotoninesysteem laat zien dat er veranderingen zijn opgetreden. Omdat de studie verricht werd bij mannen die tenminste een week geen XTC hadden gebruikt gaat het om (middel)lange termijn effecten, waarbij het de vraag is of zij ooit helemaal herstellen.
De onderzoekers kunnen niet met zekerheid zeggen of de uitslag van de DFF-test ook betekent dat XTC-gebruikers een groter risico lopen op angsten, depressies en andere stoornissen die het gevolg zijn van een falend serotonine-systeem. Cohen: "Om daar meer over te weten, zou je een groep XTC-gebruikers over langere tijd moeten vergelijken met een groep niet-gebruikers. Dan kun je nagaan of zij meer last krijgen van psychiatrische stoornissen. Alles wat we nu zeker weten, is dat door XTC-gebruik het geheugen wat minder wordt en dat de relatie tussen hersenen en hormoonklieren verstoord is. Ik denk dat dat reden genoeg is om geen XTC te gebruiken. Op zijn minst is het iets dat goed aan alle potentiële gebruikers uitgelegd moet worden. Het is gewoon een gevaarlijke gok die je neemt, met je eigen geestelijke gezondheid als inzet".
Maar ik heb er gelukkig geen last dat ik depri ben 
