Wernicke-Korsakov
Het syndroom van Korsakov (Engels: Korsakoff, Duits: Korsakow) is een toestand die men vooral waar kan nemen bij mensen na langdurig alcoholgebruik met onvoldoende opname van bepaalde vitaminen uit de B-groep. Het kenmerkt zich door desoriëntatie, vooral in tijd, geheugenstoornissen en confabulaties (het verzinnen van feiten of gebeurtenissen om gaten in het geheugen op te vullen. Deze verzinselen kunnen vrij overtuigend overkomen bij de mensen die deze verzinselen horen). De ziekte van Korsakov omvat het bovenstaande, met daarnaast nog polyneuritis als deficiëntiesyndroom bij chronisch alcoholisme.
De naam is afkomstig van de Russische arts Sergei Korsakov (1853-1900) die voor het eerst internationaal publiceerde in 1887 met de opvallende symptomen van geheugenstoornis zonder dementie en het verband legde met alcohol misbruik. Magnus Huss was iemand die al eerder het verband legde in 1852. Sergei S Korsakov was zo slim om zowel zijn artikel in het Duits en Frans te publiceren. Frans was in die tijd een belangrijke taal in de medische wetenschap. Hierdoor is zijn naam voor altijd aan verbonden aan het ziektebeeld. Het verband met een gebrek aan vitamine B1 (Thiamine) werd pas later ontdekt.
Een passende beschrijving voor syndroom van Korsakov: Persisterende amnestische stoornis als gevolg van langdurig alcohol gebruik in combinatie met Vit B1 tekort.
Het Wernicke-syndroom is de acute fase die daaraan vaak vooraf gaat. Men is dan totaal in de war en heeft verschillende neurologische aandoeningen. (Lopen en oogbewegingen gestoord, lichamelijk ondervoed en vaak bijna uitgedroogd, (bijna) bewusteloosheid). Het is een acute levensbedreigende situatie waarbij de patiënt gerede kans loopt te overlijden als niet snel wordt ingegrepen; er moet zo snel mogelijk Vitamine B1 worden toegediend waarna de verdere lichamelijke conditie op peil moet worden gebracht.
Van de patiënten die het Wernicke-syndroom hebben gehad lijkt ongeveer 60% een syndroom van Korsakov over te houden.
Naast de oorzaak van overmatig alcoholgebruik kan het ook voorkomen t.g.v. ernstige ondervoeding waardoor dezelfde symptomen ontstaan. (b.v. anorexia, na ernstige somatische ziekten b.v. aids en ook bij hongersnood). Over het algemeen komt deze vorm zelden voor en het syndroom van Korsakov is voornamelijk gerelateerd aan overmatig alcoholgebruik (wat vaak samengaat met een slechte voedingstoestand waardoor Vitamine B1 gebrek ontstaat). Als gevolg hiervan treedt er een hersenbeschadiging op die voor de kenmerkende symptomen zorgt. Bijzonder is dat de frequentie van ontstaan ook cultureel bepaald lijkt te zijn. Ondanks dat bijvoorbeeld de Fransen per hoofd van de bevolking gemiddeld meer alcohol consumeren is het ontstaan van het syndroom van Korsakov in vergelijking met Nederland lager. Fransen lijken ondanks veel drinken toch langer een gezond eetpatroon door te zetten in vergelijking met Nederlanders.
De stoornis is dus een hersenbeschadiging met als gevolg ernstige beperkingen met daaruit voortkomende handicaps.
Belangrijkste symptomen.
Geheugenstoornissen
Confabulaties (nemen af in de loop van de tijd)
Decorumverlies en zelfoverschatting
Naast deze bovengenoemde symptomen kunnen er diverse andere bijkomende symptomen optreden als gevolg van de hersenbeschadiging. Naast de neurologische/psychiatrische symptomen is er veelal door de leefstijl ook vaak bijkomende "schade" door het overmatig alcoholgebruik. (Hart- en vaatziekten, leverfunctiestoornissen, polineuropathie en verhoogd risico van aandoeningen aan mond/keel/slokdarm). Ook sociaal-maatschappelijk is er vaak een situatie dat men nog maar een klein netwerk heeft door de alcoholproblematiek die over het algemeen al jaren heeft geduurd.
Meest opvallend bij de Korsakovpatiënt zijn de geheugenstoornissen (amnesie), en het soms volledig afwezig zijn van enig ziektebesef.(Men vergeet ook dat men vergeet).
Amnesie valt uiteen in twee vormen: anterograde amnesie, het niet kunnen onthouden van nieuwe informatie, en retrograde amnesie, het verlies van informatie van voor het ontstaan van de hersenbeschadiging. Bij retrograde amnesie is dus informatie verloren gegaan die ooit wel aanwezig was. Retrograde amnesie neemt in de loop van de tijd over het algemeen af, dit in tegenstelling tot anterograde amnesie.
Over het algemeen is de ernst van een cliënt met Korsakov vaak af te meten aan de ernst van de retrograde amnesie. Hoe meer informatie in de tijd verloren is gegaan van voor het ontstaan van het syndroom van Korsakov hoe ernstiger de beperkingen en handicaps over het algemeen zijn.
Anterograde amnesie is wel het meest opvallende kenmerk van het Korsakov syndroom: door problemen in het korte-termijngeheugen ontstaan inprentingstoornissen. Vanaf het begin van het ontstaan is hij/zij niet in staat nieuwe informatie (zowel verbaal als non-verbaal) te leren cq is daar sterk beperkt in (afhankelijk van de ernst van de Korsakov). Hierdoor bestaat ook de kenmerkende breuk in de levenslijn van mensen met verworven hersenletsel.
Confabulaties: Patiënten die zich dingen niet kunnen herinneren hebben sterk de neiging deze lacunes op te vullen door verzinselen. Korsakovpatiënten lijken dit niet bewust te doen. Confabulaties nemen vaak in de loop van de tijd af. Wel kunnen ze buitenstaanders wel eens flink op het verkeerde been zetten doordat de verhalen als overtuigend en reëel kunnen overkomen.
Interferentie: Informatie van verschillende bronnen aan elkaar koppelen. Bv. uitslag van de ene voetbal wedstrijd koppelen aan een andere. "Gisteren is Amerika Koeweit binnengevallen", wat inmiddels Irak was.
Vanaf het ontstaan heeft men van de ene op de andere dag ernstige beperkingen. Doordat sommige cognitieve functies vaardigheden (b.v. in tegenstelling tot dementie loopt het IQ geen/weinig schade op) in tact zijn kunnen ze zich in eerste instantie een stuk beter presenteren dan zij in werkelijkheid zijn.
Dit gecombineerd met confabulaties en een over het algemeen te optimistische kijk op de handicaps (zover ze die onderkennen) zorgen regelmatig voor overschatting van de mogelijkheden. Specifieke kennis met de problematiek en kennis van de persoon zelf kunnen veel problemen voorkomen. De omgang met mensen met het syndroom van Korsakov vereist een speciale benadering. Hun leven moet in een bepaalde structuur gebracht worden die zij zelf niet kunnen aanbrengen. Men is onzeker, faalangstig, wantrouwend. Mist zelfvertrouwen en vertrouwen in de medemens en heeft geen tot een gebrekkig ziekte-inzicht. Lindenhoff' (1990) heeft het model van de vier K's voor de Korsakov patiënt opgesteld. De vier K's staan voor "kort, koncreet, konsequent en kontinue" en moeten met elkaar borg staan voor een sfeer van veiligheid. In wezen is het model van de vier k's voor de meeste mensen met niet aangeboren hersenletsel relevant.
